تیره سرو CUPRESSACEAE

·        تیره سرو شامل گیاهانی به صورت درخت یا درختچه ، یک پایه یا دو پایه  جوانه های آنها غلاف، عده زیادی از بازدانگان به حالت مخلوط در برگ های کوچک و بهم فشرده ندارند. برگها به صورت فلس مانند یا سوزنی شکل و دارای وضعی متقابل یا فراهم اند.

·        دستگاه آنها به صورت مخروط های کوچک و منفرد، غالباً انتهایی یا در مهد ساقه و یا به صورت مجموعه ای محصور در یک پوشش فلس مانند مشترک است. پرچم های تشکیل دهنده دستگاه نیز دارای 2 تا 7 سباک در سطح تحتانی خود می باشد.

·        مخروط ماده آنها کوچک است و با آنکه از نظر کلی، شباهت به مخروط های ماده غالباً گیاهان رده کاج دارد.

·        فلس ها عموماً حامل تخمک هایی با حالت ایستاده اند و معمولاً هر یک از آنها براکتة غیر از یا پیوستگی حاصل نموده است.مخروط میوه معمولاً کروی شکل است و پس از رسیدن کامل، یا فلس هایی آنها از یکدیگر باز شده و یا آنکه مانند j.ommunis ظاهر یک میوه بسته را پیدا می کند.

   

thuya occidentalis

·        درخت کوچک ، یک پایه و دارای شاخه های برگدار مسطح به حالت افقی و به وضع موازی بر روی تنه درخت است.شاخه های آن از برگهای کوچک و فلس مانند که به صورت متقابل قرار دارند پوشیده باقی می مانند.گلهای آن مجتمع به صورت مخروط های نر و ماده بر روی یک درخت پدید می آیند. نوع ماده مخروط ها، مرکب از فلس های گوشتدار است که پس از رسییدن ، بکلی به وضع جدا از یکدیگر در می آیند در جنوب شرقی کانادا و در اتازونی به حالت وحشی می روید ولی در نواحی مختلف کروپا و آسیا پرورش می یابد. قسمت مورد اسفاده این درخت ، شاخه های برگدار آن است که بوی معطر و مطبوع و طعم تلخ قوی دارد.

·        ترکیبات شیمیایی:

برگ شاخه های برگدار این درخت دارای تانن، یک ماده تلخ به نام پینی پیکرین ، گلوکزیدی به نام توبین، کوئرسیترین اسانس و . . . است. پینی پیکرین دارای حالت آمرف و محلول در آب و الکل است  ولی توبین که بصورت بلورهایی فلس مانند بدست آمده، رنگ زرد لیمویی دارد.اسانس موجود در شاخه های جوان برگ دار گیاه که به مقدار ٪1-4 در گیاه وجود دارد، مایعی بی رنگ است ولی  به مرور زمان به رنگ  زرد مایل به سبز درمی آید. مواد متشکله آن عبارت از هیدروکبورهای مختلف مانند پینن، تیون، ننکون، به مقدار کم از انزاستیک ، فرمیک و . . . است. اسانس مذکور که اسانس تویا نامیده می شود. دارای آلفاتون است.

اسانس تویا در غالب روغن های ثابت، روغن های معدنی و بروپیلن گلیکول محلول است ولی در گلسیرین حل نمی شود. وزن مخصوص آن بین 920-910 است از اسانس تویا، برای معطر ساختن و خوشبو کردن مواد غذایی مختلف استفاده می شود به عمل می آورند. تویون، به فرمول  به وزن ملکولی 23/152 و یکی از مواد تشکیل دهنده اسانس های مختلف گیاهی مخصوصاً اسانس حامل از انواع تویا مانند T.occidentalic است. تویون، نوع راست کرد انست که به d-isothvyone نیز مرسوم می باشد.

 

·        خواص درمانی:

برگ و شاخه های برگدار این گیاه دارای مانژ قاعده آور، خلط اور، معرق ، نرم کننده، مدر و ضد رماتیسم می باشد و از آنجا جهت از بین بردن زگیل و درمان بواسیر استفاده به عمل می آید.

مصارف  دارویی:

عصاره نرم هیدروالکی به تعداد 50/0 تا یک گرم در روز- عصاره روان به مقدار gr3-1 تنطور الکی 5/1 برگ که با الکل 60 درجه تهیه شده باشد به مقدار 20 قطره در رمز جهت درمان بواسیرهایی که ترشح دارد به کار می رود. حداکثر مقدار مصرف ماده افیر، یک گرم در هر دفعه و 5 گرم در 24 ساعت است به کاربردن عصاره نرم آن، مقدار gr10 برای هر شیاف در بواسیر توصیه شده است این گیاه در ایران نمی روند.

 

 سرو كوهي:

·        نام انگلیسی : cypress commun

·        نام علمی: cuprssus sempervir

·        تيره: سرو

·        درختی یک پایه به ارتفاع cm25-20 دارای شاخ و برگ های کوتاه پوشیده از برگ های بسیار کوچک و مثلث شکل است تنه ای با پوست صاف به رنگ خاکستری مایل به قرمز و برگ های متقابل دارد. شاتون های نر آن کوچک و تخم مرغی شکل اند. ولی شاتون های ماده آن در اغاز شکل کروی و رنگ خاکستری مایل به سبز دارند.

·        منشاء اولیه آن آسیای صغیر بوده و از آنجا به منطقه مدیترانه و نواحی شمال ایران انتقال یافته است.

·        قسمت مورد استفاده این درخت،‌ چوب و میوه آن است.

·        ترکیبات شیمیایی:

میوه و برگ و شاخه های جوان آن دارای 2-1 درصد اسانس با بوی معطر و مطبوع می باشند که از تقطیر آنها بوسیله بخار آب حاصل می شود.

·        خواص درمانی:

چوب سابن درخت اثر قابض، مدر

·        مصارف دارویی:

در مصارف داخلی، عصاره روان، تنطور به مقدار 60-50 قطره در رمز جوشانده gr 30-10 میوه در یک لیتر آب به مقدار یک فنجان یک ربع قبل از هر غذا و در استعمال خارج، جوشانده 100/50 تا حد امکان به حالت گرم و شیاف که به طریقه زیر تهیه می گردد به کار می رود.

عصاره میوه گیاه gr 15/0- - عصاره تریاک gr 20/0- بورد و کاکائو gr5

·        محل رویش:

نواحی کوهستانی و جنگل های شمال ایران، گیلان، سفید رود، رودبار، منجیل ، بین رشت و کالورمز، مازندران :پل زنگوله دره چالوس ، گرگان : دره زرین گل نزدیک علی آباد، دره مجاور رامیان.

 

 

ریس های مرز

·        انگلیسی: savin

·        نام علمی: juniperus Sabina

·        تيره:سرو

خصوصیات گیاه شناسی:

·        درخچه ای کوچک، ارتفاع  2m  و دارای شاخه های متعدد نامنظم با ظاهر کلی هرمی شکل است. برگهای دائمی، ریز، متقابل فشرده بهم، و واقع در دو سطح عمود بر یکدیگر دارد. گلهای آن یک پایه و مجتمع بصورت 2 نوع شاتون می باشد.

·        شاتون های نر آن کوچک، بیضوی و پوشیده از فلس های فراهم ولی شاتون ماده کروی شکل و دارای 3 فلس محسوب است.

·        میوه شبیه میوه های بسته و حالت آویخته بر روی دگلن دارد.

·        قسمت مورد استفاده این درختچه، سرشاخه های آن است که شکل تقریباً استوانه ای داشته برگ های کوچک گیاه در ناحیه شیت دارای غده ترشحی بزرگ اولئورزین دا می باشد. این غده ها در فرم اول بزرگتر از فرم دوم اند. بوی آنها تربانتینی و طعم آنها گس و تلخ است.

·        تركيبات شيميايي:

سرشاخه های گیاه دارای اسانس به نام اسانس ساپین می باشد که مقدار آن معادل 4-2 در هر برگ و به مقادیر زیاد درمیوه است. بعلاوه موادی نظیر قند، کمی تاتن رزین و ساوی نین نیز در آنها یافت می گردد. اسانس مذکور که از سرشاخه های فاقد یا دارای میوه بدست می آید. بی رنگ یا به رنگ نسبتاً زرد و دارای طعم تلخ و کافوری و بری قوی و مخصوص است به هر نسبتی در الکل مطلق حل می شود. وزن مخصوص آن بین 930/0 – 910/0 و واکنش ان خنثی است. مقدار 45-44 درصد ان را الکل به نام سابییول به فرمول c10 h15 oh به حالت اتراسیتک و 10 درصد به حالت آزاد تشکیل می دهد. بعلاوه دارای مقداری ژرانیول، سیترول نول، پیتن، کادی تن سپای تن و . . . است.

·        خواص درمانی:

سابین دارای اثر تحریک کننده پوست و مخاط های بدن است در مصارف داخلی، دم کرده و یا اسانس آن به مقدار زیاد ایجاد تحریکات شدید در معده و روده، نباید و اگر زیادتر مصرف گردند، عوارض نظیر اسهال به وجود آورده و موجبات مرگ را فراهم می سازند.

سابنین اثر بند آورنده خون دارد. در استعمال خارج، مصارف رفع جلدی، زگیل، و برجستگیهای کوچک سطح پوست می رسد.اسانس دارای ضدروماتیسم است. سابنین در دامپزشکی مصرف دارد.

 

مصارف دارويي:

در مصارف داخلی به صورت دم کرده اسانس به مقدار یک تا 8 قطره و در استعمال خارج از گرد سابنین به عنوان قاعده آور.

·        محل رویش:

جنگل های نواحی شمال ایران – گرگان – کوه شاهوار مترایک حاجی لنگ در ارتفاعات 2400-2600m شاه کوه مازندران، هراز – مغرب عمارت در 22mm

 

لیز، پیرو

·        نام انگلیسی: juniper

·        نام علمی: juniperus communis

·        تيره: سرو

·        مشخصات گیاه شناسی:

·        درختچه ای دو پایه، به ارتفاع 7-5 m و دارای ساقه ای به قطر cm30-20 است از مشخصات این گیاه شاخه های متعدد و برگ های خشن، نوک تیز فراهم سبز و به رنگ سبز غبارالود دارد.گلهای آنها در فروردین ماه به صورت شاتون های منفرد در محور ساقه ظاهر می شود. شاتون های نر آن کوچک، بیضوی دراز، منفرد، دارای فاصله های متعدد.

·        و شاتون ماده، کوچک به رنگ سبزند و بر روی پایه ای پوشیده از فلس قرار دارند.

·        میوه اش به صورت بسته و مرکب از سه براکته، ضخیم و پیوسته به هم است.

·        قسمت مورد استفاده این درختچه میوه آن است علاوه به میوه، چوب و برگ و سرشاخه های این درختچه نیز استفاده درمانی به عمل می آید.

 

تركيبات شيميايي:

·        میوه این درختچه دارای 35-30 درجه قند قابل تخمیر، مرکب از گلوکز و کمی ساکارز.10-8 درصد مواد رزینی یک ماده تلخ به نام اونی پرین اسیدهای انی مختلف مانند اسید فرمیک- استیک-اگزالیک و مالیک ، املاح پتاسیم ، کلسیم، موم، اسانس و . . . است. اسانس آن که به مقدار یک درصد در میوه موجود است از تقطیر مستقیم و یا تقطیر پس از خیساندن میوه بدست می آید. دارای هیدروکربنهای مختلف مانند پینن چپ – کادی- نن و همچنین دیپانتن ، کامفق، و تریپنئول است.

·        از قطعات این درختچه نیز نوعی اسانس به نام oil of juniper wood تهیه می شود.

·        میوه سبز این درختچه دارای اسانس بیشتر و سی کادی تن کمتر از میوه اسیده است

خواص درماني:

·        میوه این درخچه اثر مقوی، معرق، تصفیه کننده خون، رفع نزله، نیرو دهنده ، قاعده آور و مخصوصاً مدر دارد. مصرف مقادیر زیاد آن، مجاری ادرار و تحریک نموده موجب پیدایش خون در ادرار می شود.

·        اسانس آن دارای اثر مخدر و خواب آور است.

·        مصرف میوه و فرآورده های این درختچه، در مواردی که التهاب در کلیه و محاری ادرار موجود باشد باید منع گردد مصرف کم آن اثر معوی معده دارد و موجب زیاد شدن اشتها و سهولت هضم می شود. و بعلاوه نفخ را کم می کند مصرف مقادیر زیادتر آن، ترشح عرق و ادرار را زیاد می کند و به ادرار بوی بنفشه می دهد. از میوه گیاه جهت رفع آب اوردن انساج، استسفاء، ورم کلیه ناشی از وجود سنگ در آن، ترله مزمن مثانه، ترله ششی، رماتیسم مزمن و درد معده استفاده می شود.

·        جوشانده چوب ای ن درختچه اثر معرق و مدر دارد. اسانس می وه به صورت لینیمال، اثر محرک در رفع فلج دارد اسانس چوب گیاه در رفع شوره سر موثر است.

·        صور دارویی: میوه این گیاه در مصارف داخلی به صورت دم کرده  عصاره آبی به مقدار gr 5-5/0 به صورت حب یا مخلوط در یک پوسیدن و اسانس آن به مقدار 6-2 قطره، مخلوط در یک محلول الکی مصرف  می شود.

محل رويش:

نواحی شمالی ایران، آذربایجان به عنوان زینت تیز کاشته می شود گرگان، کوه شاهوا، نزدیک حاجی لنگ در m 2600-2400 کوش داغ – مازندران – گیلان- آذربایجان.

 

 

سرو نقره ای

نام علمي :ARBOR VITAE

نام انگلیسی: Thuya orientalis

مشخصات گياهشناسي: درختچه ای است زیبا که منشاء اولیه آن نواحی معتدله آسیا بوده است. ولی امروزه در نواحی مختلف مانند ایران، چین ، منچوری، کره و ژاپن  می روید و به علاوه پرورش می یابد. این درختچه ، شاخه های راست برگ های بسیار کوچک و فلس مانند و مخروطیهای به درازی cm5/2-2 دارد.

برک و شاخه های ان دارای اسانسی به مقدار 0.12٪ ، مرکب از پینن و حتی کاریوفیلن، ولی ریشه آن دارای 5/2٪ اسانس با ترکیب شیمیایی نامعین است. این درختچه زیبا در باغ های تهران پرورش می یابد و در نواحی شمالی ایران مانند گرگان: دره کتول نزدیک حیدر آباد، km 40 علی آباد، نزدیک گرگان ، زیارت خراسات: سبزوار یافت می شود.

اسامی محلی:

این درختچه در دره کتول به اسامی     نامیده می شود.وارینه های آن در بین باغبان ها سرو حمزه ای و سرو تبری و در خوزستان و فارس به نوش موسوم است.

در بین انواع مختلف تویا درختچه های مفیدی از نظر دارا بودن ماده موثر و اثرات درمانی وجود دارد که در زیر، به شرح یک نوع آنها اکتفا شده است:

Thuya plicuta D.Don درختچه ای است که از ناحیه قلب چون ان ماده ای به نام اسید توئیک با اثر ضدمیکروبی توسط Andeson و sherred در سال 1933 استخراج شده است.

اسید توئک به فرمول  و به فرن مولکولی 20/164 است. فرمول منبسط آن توسط Grippenberg تعیین گردیده است.این ماده در اثر دوپترول به حالت متبلور بدست می آید. در گرمای 89-88 درجه سانتی گراد نیز ذوب می شود. اسید توئیک دارای اثر آنتی بیوتیکی است.

 

 

گردآوري شده به همت

خانم سميه بدر خاني و خانم سميه قاسمي پور

دانشجويان كارشناسي توليد گياهان دارويي و معطر

موسسه آموزش عالي مهرگان _محلات

زمستان1387